تغییر دینی، اصطلاحی است که به فرایند خروج از یک دین و گرایش به دین دیگر اشاره دارد. این پدیده در اسلام به‌ عنوان “ارتداد” شناخته می‌شود و به معنای ردکردن و برگشتن از دین اسلام است.

ارتداد می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز کند. گاهی فرد مسلمان، دین اسلام را کنار گذاشته و به دین دیگری روی می‌آورد. در مواردی دیگر، شخص ممکن است نه‌تنها تعهدی به احکام و مقررات دینی نداشته باشد، بلکه خدا، پیامبر اسلام و دستورات دینی را صراحتاً انکار کند. این انکار آشکار دین، ارتداد محسوب می‌شود.

نکته مهم در ارتداد این است که انکار دین باید آگاهانه باشد. یعنی فرد باید با آگاهی و شناخت کامل از دین اسلام، آن را رد کند. درصورتی‌که شخص به دلیل جهل و نادانی، دین اسلام را انکار کند، مرتد شناخته نمی‌شود.

در دین اسلام، به شخصی که از این دین برگشته باشد، “مرتد” گفته می‌شود. مرتدان در اسلام به دودسته تقسیم می‌شوند: مرتد فطری و مرتد ملی.

مرتد فطری کسی است که از پدر و مادر مسلمان به دنیا آمده و پس از رسیدن به بلوغ، از اسلام برگشته باشد. در صورت ارتداد چنین فردی، شریعت اسلام، حکم اعدام را برای وی در نظر گرفته است و امکان بازگشت و توبه برای او وجود

بنا بر تعاریف فقهی، ارتداد به دو نوع تقسیم می‌شود: ارتداد ملی و ارتداد فطری. هر یک از این انواع ارتداد، احکام شرعی مخصوص به خود را دارند.

در دیدگاه مشهور فقیهان، مرتد فطری مرد، مجازات مرگ دارد، اما مرتد ملی مرد، فرصت توبه و بازگشت به دین داده می‌شود و در صورت عدم توبه، کشته خواهد شد. در مورد زنان مرتد، چه ملی و چه فطری، مجازات کشته‌شدن در نظر گرفته نشده است، بلکه آنها تا زمان توبه، زندانی خواهند شد.

برخی از فقیهان، در برابر دیدگاه مشهور، معتقدند که مرتد فطری مرد نیز در صورت توبه کشته نخواهد شد.

از سوی دیگر، نجس بودن مرتد و جایز نبودن ازدواج با وی، از دیگر احکام مربوط به ارتداد محسوب می‌شود. به باور برخی، هدف از وضع چنین مجازات‌هایی برای ارتداد، جلوگیری از سهل‌انگاری مسلمانان در دین‌داری و عدم تضعیف باورهای دینی توسط مخالفان اسلام است.

بررسی فلسفه مجازات مرتد

بر اساس آموزه‌های اسلامی، مجازات ارتداد به چند دلیل مهم توجیه شده است:

1. اسلام به‌ عنوان زیربنای نظام سیاسی جامعه اسلامی محسوب می‌شود؛ بنابراین، ارتداد و آشکار ساختن آن، موجب تضعیف اسلام و فروپاشی نظام سیاسی مبتنی بر آن خواهد شد. براین‌اساس، حکومت اسلامی موظف است در برابر آشکارسازی ارتداد بایستد و برای آن مجازات مناسب در نظر بگیرد.

2. در جوامع اسلامی، ایمان به خدا جنبه صرفاً اعتقادی و شخصی ندارد، بلکه جزئی از پیوستگی امت و پایه‌های حکومت محسوب می‌شود؛ بنابراین، ارتداد نوعی گسست اجتماعی و فروپاشی نظم جامعه به شمار می‌رود که نمی‌تواند قابل تحمل باشد.

3. اظهار اسلام به معنای التزام به نظمی خاص و پذیرش هویت ویژه است. ارتداد نوعی سرکشی علیه این هویت عمومی است که موجب اخلال در آرامش جامعه خواهد شد.

4. مجازات مرتد مانع از آن می‌شود که مخالفان اسلام با قصد تضعیف ایمان مردم، ابتدا اسلام بیاورند و سپس از آن خارج شوند. چنین اقدامی در صدر ظهور اسلام توسط دشمنان اسلام صورت‌گرفته بود که منجر به وضع مجازات مرتد شده است.

بنابراین، مجازات مرتد به‌منظور حفظ نظام سیاسی و اجتماعی مبتنی بر اسلام، جلوگیری از گسست اجتماعی و تضعیف هویت عمومی جامعه، و پیشگیری از سوءاستفاده دشمنان اسلام در راستای تضعیف ایمان مردم مقرر شده است.

مجازات جرم ارتداد

در قانون مجازات اسلامی ایران، مجازاتی مستقیم برای ارتداد پیش‌بینی‌ نشده است. اما قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصل 167 بیان می‌کند که قاضی موظف است در صورت سکوت، نقص یا اجمال قانون مدون، با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتاوای معتبر، حکم قضیه را صادر نماید.

در همین راستا، ماده 220 قانون مجازات اسلامی نیز اعلام می‌کند که در مورد حدودی که در این قانون ذکر نشده است، طبق اصل 167 قانون اساسی عمل می‌شود.

بنابراین، اگرچه مجازات ارتداد در قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی‌نشده، اما قاضی می‌تواند با استناد به منابع معتبر اسلامی و فتاوای صاحب‌نظران، حکم مربوط به ارتداد را صادر کند. این نشان می‌دهد که در حقوق ایران، منابع اسلامی و فتاوای معتبر در کنار قوانین مدون، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند.

به نظر شما چه عوامل دیگری در تعیین مجازات ارتداد نقش دارند؟

در نظر گرفتن عوامل متعددی در تعیین مجازات ارتداد امری مهم است. برخی از این عوامل را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد:

1. میزان آگاهی و درک فرد از دین: اگر فردی به دلیل نداشتن آگاهی کافی از احکام و اصول دین، مرتکب ارتداد شود، مجازات وی کمتر خواهد بود.

2. انگیزه و عوامل زمینه‌ساز ارتداد: چنانچه فرد به دلیل فشار اجتماعی، خانوادگی یا اقتصادی دست به ارتداد بزند، مجازات وی تخفیف داده خواهد شد.

3. وضعیت روانی فرد: اگر فرد به دلیل بیماری روانی یا عوامل مشابه مرتکب ارتداد شود، مجازات وی کمتر در نظر گرفته می‌شود.

4. میزان تأثیرگذاری ارتداد فرد: اگر ارتداد فرد، آثار و پیامدهای گسترده‌ای بر جامعه داشته باشد، مجازات وی شدیدتر خواهد بود.

5. توبه و بازگشت به دین: درصورتی‌که فرد مرتد، توبه کرده و به دین بازگردد، مجازات وی کاهش یا حذف خواهد شد.

بنابراین، مجازات ارتداد تنها بر اساس نوع ارتداد (ملی یا فطری) تعیین نمی‌شود، بلکه عوامل متعددی در آن دخیل هستند که باید به‌دقت مورد توجه قرار گیرند.

چه عوامل و زمینه‌هایی باعث شده است که برخی کشورها مجازات اعدام را برای ارتداد حذف کنند؟

تغییر در قوانین مربوط به مجازات ارتداد در برخی کشورهای اسلامی تحت‌تأثیر چند عامل صورت‌گرفته است:

1. تغییر تفسیر و برداشت از متون دینی: برخی کشورها با بازخوانی و تفسیر جدید از آیات و روایات اسلامی، مجازات اعدام را برای ارتداد برخلاف روح دین اسلام می‌دانند.

2. فشارهای بین‌المللی: برخی کشورها تحت‌تأثیر فشارهای جامعه جهانی و نهادهای حقوق بشری که مجازات اعدام را محکوم می‌کنند، مجازات ارتداد را از قوانین خود حذف کرده اند.

3. دغدغه‌های حقوق بشری و اصل آزادی مذهب: برخی کشورها به دلیل نگرانی از نقض حقوق بشر و اصل آزادی مذهب، مجازات اعدام برای ارتداد را برداشته اند.

4. تغییر اولویت‌ها در سیاست داخلی: برخی کشورها به دلیل تغییر در اولویت‌های سیاسی و اجتماعی خود، مجازات اعدام برای ارتداد را حذف کرده اند.

در مجموع، تحول در برداشت دینی، فشارهای بین‌المللی، و نگرانی‌های حقوق بشری از جمله عوامل مهمی هستند که باعث تغییر قوانین مربوط به مجازات ارتداد در برخی کشورهای اسلامی شده‌اند.

عناصر جرم ارتداد

هر جرمی از سه عنصر قانونی، مادی و معنوی تشکیل شده است. عنصر قانونی به این معناست که رفتار ارتکابی باید در قانون به‌عنوان جرم تعریف شده و برای آن مجازات تعیین شده باشد. عنصر مادی، همان رفتار فیزیکی یا عملی است که توسط بزهکار انجام شده است و عنصر معنوی، قصد و نیت ارتکاب جرم است که خود به دو دسته سوءنیت عام و خاص تقسیم می‌شود.

در بحث ارتداد، یکی از چالش‌های اساسی، مسئله عنصر قانونی جرم است. عنصر قانونی جرم به معنای “جرم شناخته‌شدن کاری در قانون” است. به این معنا که هیچ عملی (اعم از انجام فعل یا ترک فعل) جرم محسوب نمی‌شود مگر اینکه پیش‌تر در قانون، آن عمل جرم شناخته شده و مجازاتی برای آن تعیین شده باشد.

در مورد جرم ارتداد، این چالش مطرح است که اگرچه در فقه اسلامی و احکام شرعی، ارتداد از گناهان کبیره شناخته شده و مجازات سنگینی برای آن در نظر گرفته شده است، اما در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران، ماده‌قانونی مشخصی در این زمینه وجود ندارد. براین‌اساس، برخی استدلال می‌کنند که ارتداد صرفاً یک جرم شرعی است، نه جرم حقوقی و قانونی.

این موضوع، چالش جدی در اثبات و رسیدگی به پرونده‌های ارتداد ایجاد می‌کند. دادگاه‌ها برای صدور حکم دراین‌خصوص با ابهامات و تردیدهایی مواجه هستند. همچنین در صورت عدم اقرار متهم به ارتداد، اثبات آن از طریق سایر ادله قضایی نیز دشوار و چالش‌برانگیز خواهد بود.

بنابراین، به نظر می‌رسد که برای رفع این چالش قانونی و حقوقی، نیاز به تصویب قوانین مشخص و شفاف در زمینه جرم ارتداد در نظام قضایی کشور وجود دارد تا بتوان با اطمینان بیشتری به این موضوع رسیدگی کرد.

در مورد جرم ارتداد، این جرم در قوانین کشوری جرم‌انگاری نشده است و مجازات آن صرفا در شریعت اسلام و منابع فقهی ذکر شده است؛ بنابراین، ارتداد فاقد عنصر قانونی برای تعیین مجازات است و صدور حکم آن مستند به ماده 220 قانون مجازات اسلامی و اصل 167 قانون اساسی است که به قضات اجازه می‌دهد براساس منابع فقهی و فتاوای معتبر حکم صادر کنند.

جرم ارتداد: ابعاد مادی و معنوی

مؤلفه مادی جرم ارتداد، بیان و اظهار روی‌گردانی از دین است. باتوجه‌به اینکه دین امری اعتقادی و درونی است و تجلی بیرونی ندارد، تا زمانی که این تغییر اعتقاد درونی علنی نشده باشد، مشمول مجازات نخواهد بود. فرد زمانی قابل مجازات است که این اعتقاد درونی را از طریق سخنرانی، نوشتار، انتشار در فضای مجازی و امثالهم بر دیگران آشکار کرده و عقاید آنان را متزلزل سازد.

مؤلفه معنوی جرم ارتداد نیز عمد و قصد در ابراز این اعتقادات است که به آن “سوءنیت عام” گفته می‌شود. بدین معنا که فرد آگاهانه و عامدانه اقدام به انکار دین نموده باشد؛ بنابراین، اظهاراتی که در حالت بیهوشی یا اکراه صورت پذیرد، به دلیل فقدان سوءنیت عام، مجازات نخواهد داشت. اکراه نیز شرایطی است که فرد چاره‌ای جز ابراز انکار دین نداشته باشد، مانند تهدید به سلاح.

ادله اثبات جرم ارتداد

برای اثبات ارتداد، همانند سایر جرائم کیفری، استفاده از مدارک قانونی ضروری است. ماده 160 قانون مجازات اسلامی، ادله اثبات جرم را شامل اقرار، شهادت، قسامه، سوگند و علم قاضی عنوان کرده است.

بر اساس نظر بسیاری از فقها، مهم‌ترین دلیل برای اثبات ارتداد، اقرار خود فرد است. اقرار به معنای بیان مطلبی علیه خود فرد است، مانند اینکه شخص در دادگاه یا در نوشته‌ها و صحبت‌های خود، از برگشت از دین اسلام اظهارنظر کند.

اگرچه سایر ادله اثبات جرم همچون شهادت نیز می‌تواند ارتداد را اثبات کند، اما باتوجه‌به اینکه پذیرش یا ترک‌کردن دین امری درونی و قلبی است و نمی‌توان آن را با ابراز و اعلان بیرونی سنجید، اقرار خود فرد مهم‌ترین دلیل اثبات ارتداد محسوب می‌شود که باید در دادگاه ارائه گردد.

آیا در صورت عدم اقرار فرد، امکان اثبات ارتداد از طریق سایر ادله وجود دارد؟

بله در صورت عدم اقرار فرد به ارتداد، امکان اثبات آن از طریق سایر ادله نیز وجود دارد.

علاوه بر اقرار، سایر ادله اثبات جرم همچون شهادت شهود نیز می‌تواند برای اثبات ارتداد مورد استفاده قرار گیرد. البته باید توجه داشت که گرویدن به دین اسلام یا روی‌گردانی از آن امری درونی و قلبی است و حتی وکیل هم نمی‌تواند آن را صرفاً بر اساس اظهارات و رفتار ظاهری شخص بسنجد.

در چنین مواردی، دادگاه موظف است با بررسی همه جوانب و شواهد موجود، به طور دقیق و موشکافانه به ارزیابی موضوع بپردازد. صرف انجام برخی اعمال خارجی که ممکن است نشانه ارتداد باشند، به‌تنهایی کافی نیست و دادگاه باید به ارزیابی اعتقادات درونی و تغییر باور شخص نیز بپردازد.

بنابراین، در صورت عدم اقرار متهم، امکان اثبات ارتداد از طریق شواهد و قرائن موجود وجود دارد، اما دادگاه باید با دقت و وسواس بیشتری به موضوع رسیدگی کند.

از دیدگاه مشاوره حقوقی ی بحث مجازات جرم ارتداد در اسلام موضوعی پیچیده و چالش‌برانگیز است.

در مجموع، تعیین مجازات ارتداد امری پیچیده و نیازمند بررسی همه جوانب است که باید بر اساس قوانین و مقررات اسلامی و با رعایت اصول عدالت و احکام شرعی صورت گیرد. فقها در مورد مجازات ارتداد اختلاف‌نظر دارند. برخی آن را اعدام و برخی حبس و محرومیت از حقوق اجتماعی می‌دانند. همچنین در شرایط خاص، امکان عفو و بخشش نیز وجود دارد.

وضعیت روانی و روحی فرد مرتد و همچنین میزان تأثیرگذاری ارتداد وی بر جامعه از دیگر عوامل مؤثر در این زمینه هستند.